بررسی یک ضرب‌المثل: مار از پونه بدش میاد «مار از پونه بدش میاد، در لونه‌ش سبز میشه»

۱ بهمن ۱۳۹۷
2422 بازدید
1 دیدگاه

بررسی یک ضرب‌المثل: «مار از پونه بدش میاد، در (دم) لونه‌ش سبز میشه»

مار از پونه بدش میاد دم لونه‌ش سبز میشهتا حالا به این فکر کردید که چرا مار از پونه بدش میاد؟ و خاستگاه و ریشه‌ی این ضرب‌المثل چیست؟

این ضرب‌المثل ریشه در زبان ترکی دارد و توسط مرحوم دهخدا به‌غلط ترجمه گشته است.

«ایلان یارپیزدان قاچار، هارا قاچسا اوننان اوز-اوزه چیخار»

یارپوز یک کلمه‌ی اومونیم (چند معنایی/متشابه) است و در زبان ترکی دارای دو معنی متفاوت می‌باشد:
۱. گیاه پونه، حبق، نعناع.
۲. موش خرما، راسو، ابن‌عرس، دله که پستانداری‌است از راسته‌ی گوشتخواران جزو تیره‌ی سموریان به قامت گربه.

چنانکه معلوم گردید در زبان ترکی علاوه بر گیاه پونه، راسو یا موش خرما را هم که قاتل مار است «یارپوز/یارپیز» گویند. کلمه‌ی اومونیم «یارپوز/یارپیز» باعث گردیده‌است که مثل مشهور – «ایلان یارپیزدان قاچار هارا قاچسا اوننان اوز-اوزه چیخار» (مار از راسو بدش می‌آید، اما هرجا برود با او روبرو می‌شود.) در میان مردم آذربایجان به مفهوم نادرست آن به‌کار رود و این برداشت غلط و استفاده‌ی نادرست متعاقباً سبب گردیده‌است که مرحوم دهخدا نیز موقع ترجمه‌ی این مثل ترکی و آوردن آن در خزینه‌ی امثال و حکم فارسی دچار اشتباه شوند. دهخدا کلمه‌ی متشابه «یارپوز/یارپیز» را که در این مثل به‌معنای «موش خرما» (راسو) – و قاتل مار است؛ گیاه پونه دانسته و دچار خطای فاحش تاریخی گردیده‌اند (حیوان را با گیاه یکی دانسته) و مثل ترکی فوق را به شکل غلط «مار از پونه (گیاه) بدش میاد دم لونه‌ش سبز میشه» ترجمه کرده‌اند. مثل گرته‌برداری (ترجمه لفظ به لفظ) شده توسط علامه دهخدا هنوز هم در زبان فارسی به همان شکل و معنی غلط به‌کار می‌رود. لازم به ذکر است که مار حس بویایی و بینایی ندارد و تنها با اعصاب حساس و ترمومتریک موجود در نوک زبانش صید و مسیر حرکت خود را تشخیص می‌دهد.

منبع: ص ۲۹۱، لغت ترکی چغتای و عثمانی، شیخ سلیمان‌افندی‌اوزبکی‌البخاری، ترجمه و تعلیقات: حسن عبدالهی جهانی (اوموداوغلو)

یارپیز: پونه، قیر نانه‌سی نیز می‌گویند. (Mentha Pulegium) حیوانی که مار را می‌خورد. فرعون سیچانی نیز می‌گویند. (Ichneumon)

ممکن است علاقه مند باشید

فصل1
اشتراک گذاری1043 بازدید4

فصل ۱ قسمت ۶

ادمین - دی ۲۶, ۱۳۹۷

بیتمیش رادیو فصل 1 اپیزود 6 دیرسه‌خان اوغلو بوغاج شنیدن این قسمت: شما می‌توانید این قسمت را از تمامی اپلیکیشن‌های…

فصل1
اشتراک گذاری888 بازدید3

فصل ۱ قسمت ۵

ادمین - دی ۱۲, ۱۳۹۷

بیتمیش رادیو فصل 1 اپیزود 5 دیرسه‌خان اوغلو بوغاج شنیدن این قسمت: می‌توانید با کلیک بر روی دکمه پخش در…

فصل1
اشتراک گذاری684 بازدید

فصل ۱ قسمت ۴

ادمین - آذر ۲۸, ۱۳۹۷

بیتمیش رادیو فصل 1 اپیزود 4 دیرسه‌خان اوغلو بوغاج شنیدن این قسمت: می‌توانید با کلیک بر روی دکمه پخش در…

1 دیدگاه

  1. سلام عزیز دوستالار .چوخ ممنون بو گوزل سایت و اپیزودلارییزنان.انشا…بو رادیو اله بوجور فعالیتینه ادامه ورر.هامییز یورولمویاسیز.

    پاسخ

ثبت دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.